Μηχανισμός των Αντικυθήρων

Ημερομηνία: 
28/02/2011
Μηχανισμός των Αντικυθήρων

 
Ο μηχανισμός των Αντικυθήρων θεωρείται ευρύτατα ως ένα από τα πιο σημαντικά αρχαιολογικά αντικείμενα που βρέθηκαν ποτέ. Είναι ένας μηχανικός υπολογιστής με ομοιότητες με πολύπλοκο ωρολογιακό μηχανισμό που ανακαλύφθηκε από τρεις Συμιακούς σφουγγαράδες (1) λίγο πριν από το Πάσχα του 1900 σ΄ ένα ναυάγιο κοντά στα Αντικύθηρα και σε βάθος γύρω στα 50 μέτρα. Η πολιτεία φρόντισε για την ανέλκυση και την έκθεση των αντικειμένων που βρέθηκαν (2) και σιγά-σιγά ο μηχανισμός άρχισε να προκαλεί την περιέργεια των μελετητών και να βρίσκεται στην επιστημονική επικαιρότητα παγκοσμίως. Αποτελείται από πλήθος γραναζιών (3) και μικροσκοπικών επιγραφών και οδηγιών και με βάση το είδος της ελληνικής γραφής, εκτιμάται πως ο Μηχανισμός (4) χρονολογείται προς το τέλος του 2ου αιώνα π.Χ., αρκετά πριν από την ημερομηνία του ναυαγίου (μήκος ναυαγίου 140μ. και πλάτος 17μ.).

 
Το κύριο θραύσμα του Μηχανισμού των Αντικυθήρων εκτίθεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας

 
Για να φθάσουμε στην σημερινή αντίληψη για τον Μηχανισμό έχουμε περάσει από πολλά στάδια ερευνών από την ανακάλυψή του.
Πρώτος ο Βαλέριος Στάης (1857-1923), Έλληνας αρχαιολόγος, ο οποίος είχε διατελέσει και υπουργός Παιδείας, το 1902 πρόσεξε ότι ένα από τα ευρήματα είχε έναν οδοντωτό τροχό ενσωματωμένο και εμφανείς επιγραφές με αστρονομικούς όρους. Αρχικά θεωρήθηκε ότι επρόκειτο για αστρολάβο (5), αλλά σύντομα η πολυπλοκότητα του ευρήματος, που πήρε το όνομα «Μηχανισμός των Αντικυθήρων», έκανε τους επιστήμονες να αναθεωρήσουν αυτή την άποψη. Ο καθηγητής Ντέρεκ ντε Σόλλα Πράις (Derek de Solla Price) (φυσικός και ιστορικός της επιστήμης, Πανεπιστήμιο του Γέηλ) που δημοσίευσε ένα άρθρο για τον μηχανισμό αυτό το 1959, ο πυρηνικός φυσικός του "Δημόκριτου" Χαράλαμπος Καράκαλος που δημοσίευσε τη μονογραφία του "Γρανάζια από τους Έλληνες", βασισμένη σε σάρωση του μηχανισμού με ακτίνες γ το 1974 και ο ειδικός στη μελέτη επιγραφών έλληνας επιστήμονας στο ΠρίνστονΓιώργος Σταμίρηςκ.ά. κατέδειξαν ότι επρόκειτο για τον πολυπλοκότερο μηχανισμό της αρχαιότητας. Παρ' όλα αυτά, ούτε τότε ούτε κατά τη διάρκεια άλλων μελετών στη δεκαετία του '70 στάθηκε δυνατόν να προσδιοριστεί ο ρόλος του Μηχανισμού.
Στις αρχές της δεκαετίας του ’80, οι Βρετανοί Άλαν Μπρόμλεϊ και Μάικλ Ράιτ εκφράζουν τη δική τους ερμηνεία, απορρίπτοντας την ύπαρξη διαφορικού γραναζιού στο Μηχανισμό, προσθέτοντας καινούργια και αντικαθιστώντας τους δυο ομόκεντρους κύκλους, που προέβλεπε ο Ντέρεκ ντε Σόλα Πράις στην πίσω πλευρά, με σπειροειδείς έλικες. Νέος κύκλος συζητήσεων ξεκινά. Όμως, είναι πια φανερό ότι η επίλυση αυτού του τεχνολογικού γρίφου επιβάλλει μια διεπιστημονική αντιμετώπιση.
Έτσι, είκοσι χρόνια αργότερα, δημιουργείται η Ομάδα Διερεύνησης του Μηχανισμού των Αντικυθήρων από βρετανούς και έλληνες ερευνητές (6) που συμπληρώνεται αργότερα με άλλους επιστήμονες (7). Στις αρχές του 2005 η νέα προσπάθεια αποκρυπτογράφησης τίθεται υπό την αιγίδα του υπουργείου Πολιτισμού, επιχορηγείται από το Ίδρυμα Leverhulme UK (Μεγ. Βρετανία) και η νέα μελέτη, με τη χρήση υπερσύγχρονης τεχνολογίας (8), ξεκινά.

 
Η τεχνική ψηφιακής απεικόνισης PTM της Hewlett Packard αποκάλυψε σβησμένες επιγραφές και λεπτομέρειες της επιφάνειας των θραυσμάτων του Μηχανισμού. Εδώ, το Θραύσμα 19, το οποίο περιέχει αστρονομικά δεδομένα

 
Τα αποτελέσματα την έρευνας επιβεβαίωσαν ότι ο μηχανισμός φέρει 37 οδοντωτούς τροχούς οι οποίοι περιστρέφονται γύρω από 10 άξονες. Η λειτουργία του μηχανισμού κατέληγε σε τουλάχιστον 5 καντράν, με έναν ή περισσότερους δείκτες για το καθένα. Με τη βοήθεια του τομογράφου έχουν διαβαστεί αρκετές από τις επιγραφές που υπήρχαν στις πλάκες και στους περιστρεφόμενους δίσκους, οι οποίες εμπεριέχουν αστρονομικούς και μηχανικούς όρους, και έχουν χαρακτηριστεί από τους ειδικούς ως ένα είδος "εγχειριδίου χρήσης" του οργάνου. Ο μηχανισμός αυτός χρησιμοποιείτο για τον ημερολογιακό προσδιορισμό των εποχών της σποράς και της συγκομιδής και έδινε, κατά την επικρατέστερη σύγχρονη άποψη, τις θέσεις του ήλιου, των πλανητών και της σελήνης καθώς και τις φάσεις της σελήνης (9). Πρόσφατα ανακαλύφθηκε ότι ο Μηχανισμός περιλάμβανε και έναν τετραετή δείκτη, τον δείκτη της Ολυμπιάδας, ο οποίος παρακολουθούσε τον κύκλο των Πανελλήνιων Αγώνων.
Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων προσδιόριζε τις περιόδους κατά τις οποίες τελούνταν οι αρχαίοι στεφανίτες αγώνες (Ολυμπιακοί Αγώνες, Πύθια, Νέμεα, Ίσθμια)
(Από τη συνέντευξη του καθηγητή Ιωάννη Σειραδάκη στην Λήδα Μπουζάλη στις 25 Μαΐου 2010)

 
Ο περίφημος Μηχανισμός δεν έχει σταματήσει να κεντρίζει τη φαντασία των ανθρώπων σε όλο τον κόσμο. Σήμερα, ένας δημιουργικός σχεδιαστής, μετά από επίπονη προσπάθεια, έφτιαξε ένα λειτουργικό αντίγραφο του μηχανισμού με τουβλάκια Lego. Ο σχεδιαστής και μηχανικός της Apple Άντριου Κάρολ, μετά την αρχική ιδέα που είχε ο δημοσιογράφος Άνταμ Ράδερφοντ, δεν έφτιαξε ένα απλοϊκό παιδικό παιχνίδι, αλλά χρησιμοποίησε 1.500 εξειδικευμένα τουβλάκια και 110 γρανάζια Lego Technic. Έχει αναδημιουργηθεί πολλές φορές μέχρι σήμερα (10), αυτή όμως είναι η πρώτη φορά που κατασκευάστηκε ένα αντίγραφο από Lego, το οποίο μάλιστα λειτουργεί κανονικά.

 
Η έρευνα δεν έχει ολοκληρωθεί. Πολλά σημεία της λειτουργίας του Μηχανισμού παραμένουν ακόμη σκοτεινά, όπως γρανάζια, οπές και το εξάρτημα σε σχήμα σταυρού που βρέθηκε τελευταία και τα οποία δεν γνωρίζουμε τι σκοπό εξυπηρετούσαν. Είναι ζήτημα χρόνου να διαβαστούν όλες οι σωζόμενες επιγραφές του Μηχανισμού και να προκύψει το πλήρες τρισδιάστατο ψηφιακό μοντέλο του. Όποιος και αν αποκαλυφθεί ότι είναι όμως ο ρόλος του, η θέση του ως του πολυπλοκότερου υπολογιστικού εργαλείου της αρχαιότητας δεν θα αλλάξει. Όπως επίσης δεν θα αλλάξει και το γεγονός ότι ο Μηχανισμός δεν μπορεί να προέκυψε εν μια νυκτί, αλλά αποτελεί συνέχεια μιας παράδοσης αιώνων ...
Σημείωση: Την ερχόμενη άνοιξη θα διοργανωθεί συμπόσιο για τον Μηχανισμό των Αντικυθήρων στην Αθήνα.

 

 
Πηγές: Εφημερίδες Βήμα, Νέα, Καθημερινή, Ελευθεροτυπία, Βικιπαίδεια,Pathfinder Μάρτιος 2007, Επιστημονικό περιοδικό Nature 31-7-2008, Ενημερωτικό Δελτίο ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΩΝΑΣΗ τεύχος 48 Ιούνιος 2010, περιοδικό ΔΑΥΛΟΣ κ.ά.

 

 
(1) Η διαδικασία ανέλκυσης του παράξενου ευρήματος, που χρόνια αργότερα ονομάστηκε “Μηχανισμός των Αντικυθήρων” είχε κόστος έναν νεκρό και δύο μόνιμα ανάπηρους, τα ονόματα των οποίων έχουν πλέον ξεχαστεί.
(2) Τα ευρήματα των ανελκύσεων αποτελούνται από τον περίφημο «Έφηβο των Αντικυθήρων», ένα υπέροχο χάλκινο άγαλμα ενός γυμνού θεού ή ήρωα του 4ου π.Χ. αιώνα, ένα αξιόλογο κεφάλι κάποιου «φιλοσόφου», δύο αγαλματίδια από χαλκό του 5ου π.Χ. αιώνα, τα υπολείμματα πέντε ή έξι ντυμένων αγαλμάτων που η θάλασσα τα είχε διαβρώσει και ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων που αποτελείται από τα τρία κύρια θραύσματα και τα 79 μικρότερα τεμάχια και όλα εκτίθενται στη Συλλογή Χάλκινων του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου στην Αθήνα.
(3) Μέχρι σήμερα έχουν βρεθεί 81 κομμάτια του. Το πλοίο, που βυθίστηκε γύρω στο 60 π.Χ. ήταν ρωμαϊκό, μετέφερε όμως ελληνικό φορτίο. Πιστεύεται ότι είχε αποπλεύσει απο τη Ρόδο, όπου έζησε ο Ίππαρχος, δημιουργώντας στους ερευνητές την υποψία ότι ο μεγάλος αστρονόμος και μαθηματικός είχε κάποιο ρόλο στο σχεδιασμό του μηχανισμού. Κατά μίαν άλλη εκδοχή ο Μηχανισμός αποδίδεται στον Ποσειδώνιο, αστρονόμο, ιστορικό, ταξιδευτή, πρώτο ανθρωπολόγο, πολιτικό, πρεσβευτή των Ρωμαίων στη Ρόδο, και πιθανώς σύμβουλο του Καίσαρος.
(4) Οι διαστάσεις του ήταν 32χ20χ10 εκατοστά και ήταν μέσα σε ένα μεταλλικό κουτί με ξύλινο πλαίσιο που μικρό μέρος του έχει επιζήσει ως σήμερα σε ένα από τα θραύσματα του Μηχανισμού.
(5) Ο αστρολάβος είναι ένα ιστορικό αστρονομικό όργανο το οποίο χρησιμοποιούσαν οι ναυτικοί και οι αστρονόμοι για την ναυσιπλοΐα και την παρατήρηση του Ήλιου και των αστεριών από τον 2ο αιώνα π.Χ. μέχρι τον 18ο αιώνα μ.Χ., μετά τον οποίο χρησιμοποιήθηκε ένα πιο εξελιγμένο όργανο, ο εξάντας. Χρησιμοποιώντας τον αστρολάβο προέβλεπαν τις θέσεις του ήλιου, της σελήνης, των πλανητών και των άστρων. Με τη βοήθεια του αστρολάβου είναι δυνατό να βρεθεί η ώρα αν είναι γνωστό το γεωγραφικό μήκος και πλάτος ή αντίστροφα.
(6) Μάικ Έντμουντς, αστρονόμος, και Άντονι Φριθ, μαθηματικός, από το πανεπιστήμιο του Κάρντιφ, Ξενοφών Μουσάς, αστρονόμος καιΓιάννης Μπιτσάκης,φυσικόςειδικευμένος στην ανάλυση ιστορικών αντικειμένων από το πανεπιστήμιο Αθηνών και Γιάννης Σειραδάκης, αστρονόμος, από το πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
(7) ΕλένηΜάγκου, δρ χημικός, και ΜαίρηΖαφειροπούλου, αρχαιολόγος-μουσειολόγος, από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και ΑγαμέμνωνΤσελίκας, φιλόλογος και παλαιογράφος, από το Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τραπέζης.
(8) Ειδικευμένοι επιστήμονες της Hewlett-Packard ανέπτυξαν το πρωτοποριακό σύστημα ψηφιακής απεικόνισης ΡΤΜ Dome (http://www.hpl.hp.com/research/ptm/antikythera-mechanism/index.html) και ερευνητές της εταιρείας Χ-Tek με τη βοήθειά του πρωτοποριακού τομογράφου Blade Runner που αποτελεί παραλλαγή των τομογραφιών για ιατρικούς σκοπούς και αναπτύχθηκε ειδικά για τη μελέτη του Μηχανισμού των Αντικυθήρων, πήραν μια σειρά εικόνες οι οποίες επιτρέπουν την ανάγνωση των επιγραφών αλλά και τη συλλογή δεδομένων για την εσωτερική δομή του Μηχανισμού (http://www.xtekxray. com/antikythera.htm).
(9) Μπορούσε να εμφανίσει τις εκλείψεις ηλίου και σελήνης βασιζόμενος στον βαβυλωνιακό κύκλο του Σάρου. Τα καντράν του απεικόνιζαν επίσης τουλάχιστον δύο ημερολόγια, ένα ελληνικό βασισμένο στον Μετωνικό κύκλο και ένα αιγυπτιακό, που ήταν και το κοινό "επιστημονικό" ημερολόγιο της ελληνιστικής εποχής.
(10) Ο Θεοφανίδης (1930), πρώτος έφτιαξε ένα λειτουργικό μοντέλο από μπρούντζο που έμοιαζε με πολύπλοκο αστρονομικό ρολόι.
 

Χάρης Σ. Κουρής

μαθηματικός - μουσικός